Dây curoa trượt, kêu rít lúc khởi động hoặc mòn nhanh hầu hết do ba nguyên nhân: căng không đúng mức, hai puly không thẳng hàng, và rãnh puly đã mòn hoặc bẩn dầu. Thay dây mới mà không xử lý ba thứ này thì dây mới cũng hỏng sớm. Với xích truyền động, vấn đề tương tự là xích dão, nhông mòn, thiếu bôi trơn và lệch hàng.
Bài này dành cho thợ bảo trì làm với máy nén khí, quạt, bơm, máy công cụ và băng tải dùng dây đai thang, đai nhiều chấu, đai răng và xích con lăn. Nội dung đi qua cách đọc triệu chứng, kiểm và căng đai, căn puly, chọn dây thay thế, xử lý xích, và nhờ trợ lý AI tính toán ở những chỗ nào.
Trước khi tháo che chắn đai
Bộ truyền đai và xích là một trong những vị trí gây tai nạn cuốn tay, cuốn tóc, cuốn áo phổ biến nhất ở xưởng. Che chắn đai được lắp là có lý do, và không bao giờ được chạy máy khi che chắn đã tháo. Mọi việc kiểm độ căng, thay dây, căn puly đều làm khi máy đã dừng, nguồn đã ngắt và khoá, có treo thẻ. Máy nén khí phải xả áp bình chứa và để ý chế độ tự khởi động khi áp tụt, vì nhiều máy nén được cài để tự chạy lại.
Một số máy có bộ phận dẫn động vẫn quay theo quán tính sau khi ngắt điện, ví dụ quạt lớn, bánh đà. Chờ dừng hẳn, và nếu cần, chèn để bộ phận không tự quay khi bạn đang thao tác trên dây. Sau khi sửa xong, lắp lại che chắn đầy đủ trước khi gỡ khoá.
Những quan sát ban đầu có thể làm ngay khi đã an toàn. Nhìn mặt hông dây: bóng láng như gương thường do trượt lâu ngày. Nhìn đáy dây: nứt ngang nhiều vết là dây đã lão hoá hoặc chạy qua puly quá nhỏ. Mòn lệch một bên hông là dấu hiệu puly lệch. Bột cao su đen tích dưới bộ truyền là đai đang bị mài. Dây bị dầu mỡ thấm thì phồng, mềm, trượt nhiều, phải tìm chỗ rò dầu và làm sạch puly.
Triệu chứng và hướng nghi ngờ
Bảng tóm các triệu chứng phổ biến ở bộ truyền đai thang và đai nhiều chấu. Đai răng có nguyên lý ăn khớp nên một số triệu chứng khác, được nói riêng ở mục dưới.
| Triệu chứng | Hướng nghi ngờ | Kiểm thế nào |
|---|---|---|
| Kêu rít ngắn lúc khởi động, hết khi chạy ổn định | Căng thiếu, tải khởi động lớn | Kiểm độ căng; xem máy có khởi động có tải không |
| Kêu rít liên tục, puly nóng | Căng thiếu nhiều, rãnh puly mòn, dây sai cỡ | Đo độ căng, dùng dưỡng kiểm rãnh puly |
| Dây mòn lệch một hông | Hai puly lệch song song hoặc lệch góc | Thước thẳng hoặc dây căng kiểm thẳng hàng |
| Dây đứt sớm, nứt đáy nhiều | Căng quá, puly quá nhỏ so với dây, nhiệt cao | So đường kính puly với khuyến nghị dây |
| Dây lật trong rãnh, nhảy rãnh | Lệch puly, rãnh mòn, dây bộ không đều chiều dài | Kiểm căn puly, thay cả bộ dây cùng lô |
| Ổ lăn gần puly nóng, hỏng sớm | Căng quá làm tải hướng kính tăng | Giảm về độ căng khuyến nghị, kiểm ổ |
| Dây rung, đập mạnh ở nhánh chùng | Căng thiếu, cộng hưởng nhánh đai dài | Điều chỉnh căng, cân nhắc bánh căng đai |
Với bộ truyền nhiều dây thang chạy song song, khi một dây hỏng nên thay cả bộ bằng các dây cùng lô sản xuất. Dây mới và dây cũ đã giãn có chiều dài làm việc khác nhau, dây ngắn hơn sẽ gánh gần hết tải và hỏng trước.
Kiểm và căng dây đai đúng mức
Căng đai quá thiếu thì trượt, mòn, nóng; căng quá thì ổ lăn, trục và dây chịu tải thừa. Cảm giác tay của thợ lâu năm thường thiên về căng quá. Cách làm có kiểm soát như sau.
- Khoá và treo thẻ nguồn, tháo che chắn.
- Đo chiều dài nhịp đai, tức khoảng cách giữa hai điểm tiếp xúc của dây với hai puly ở nhánh tự do.
- Tra khuyến nghị độ căng trong tài liệu nhà sản xuất dây đai theo loại dây, cỡ, tốc độ và đường kính puly. Khuyến nghị thường cho dưới dạng lực ấn vào giữa nhịp để đạt một độ võng nhất định, hoặc dưới dạng tần số dao động của nhánh đai.
- Dùng dụng cụ đo lực căng kiểu bút ấn để ấn vào giữa nhịp, đọc lực và độ võng; hoặc dùng máy đo tần số nhánh đai nếu xưởng có. Một quy tắc kinh nghiệm hay được nhắc trong tài liệu các hãng dây đai là độ võng xấp xỉ một phần sáu mươi tư chiều dài nhịp, nhưng lực ấn tương ứng vẫn phải tra bảng của hãng.
- Chỉnh bằng vít căng hoặc dịch động cơ trên ray trượt, giữ hai puly song song trong lúc dịch.
- Quay bằng tay vài vòng để dây ổn định trong rãnh, đo lại.
- Lắp che chắn, chạy thử. Với dây mới, kiểm và căng lại sau một thời gian chạy rà ngắn theo khuyến nghị, vì dây mới giãn nhanh nhất trong giai đoạn đầu.
Trợ lý AI có thể giúp tính độ võng mục tiêu từ chiều dài nhịp, đổi đơn vị, và lập bảng kiểm cho nhiều máy. Hãy đưa nó số liệu từ bảng của hãng và yêu cầu trình bày phép tính, đừng nhờ nó tự nghĩ ra lực căng cho một cỡ dây.
Căn thẳng puly và kiểm rãnh puly
Hai kiểu lệch. Lệch song song là hai puly cùng hướng nhưng mặt phẳng rãnh lệch nhau một khoảng. Lệch góc là trục của hai puly không song song, có thể theo phương ngang hoặc phương đứng. Cả hai đều làm dây vào rãnh xiên, mài hông dây và sinh nhiệt.
Kiểm bằng thước thẳng hoặc dây căng. Áp một thước thẳng đủ dài lên mặt ngoài của hai puly, hoặc căng một sợi dây mảnh sát mặt puly. Thước phải chạm cả bốn điểm trên mép hai puly. Nếu hai puly có bề rộng mặt khác nhau, phải tính phần chênh lệch. Thiết bị căn puly bằng tia laser cho kết quả nhanh và dễ đọc hơn, đáng có nếu xưởng nhiều máy dùng đai.
Puly lắp trên ống côn phải kiểm độ đảo. Puly lắp lệch tâm hoặc đảo mặt làm dây căng chùng theo từng vòng, rung và mòn. Kiểm bằng đồng hồ so ở mặt ngoài và mặt rãnh khi quay chậm bằng tay.
Rãnh puly mòn là nguyên nhân dây mới hỏng nhanh. Rãnh mòn thành hình lòng chảo, dây ngồi sâu xuống đáy, mất tiếp xúc ở hông và trượt. Dùng dưỡng kiểm rãnh theo cỡ dây áp vào rãnh: nếu thấy khe sáng ở hông, rãnh đã mòn. Puly mòn nên thay, không nên tiện lại rãnh nếu không có thông số chuẩn.
Làm sạch dầu mỡ trên puly. Lau bằng dung môi phù hợp, không để dung môi thấm vào dây mới. Tìm nguồn dầu rò như phớt động cơ, phớt bơm trước khi lắp dây mới.
Đai răng và xích con lăn: những khác biệt cần nhớ
Đai răng truyền chuyển động bằng ăn khớp, không dựa vào ma sát nên không trượt như đai thang. Triệu chứng hay gặp là răng đai bị cắt cụt, mòn bên hông, đai chạy lệch ép vào gờ chặn của puly, tiếng hú cao. Căng đai răng quá chặt làm tiếng ồn tăng và ổ chịu tải lớn; căng quá chùng làm đai nhảy răng, nguy hiểm ở những cơ cấu cần đồng bộ vị trí. Đai răng rất nhạy với lệch puly, và tuyệt đối không được bẻ gập hay xoắn đai khi cất giữ, vì lớp sợi chịu lực bên trong có thể gãy mà nhìn ngoài không thấy.
Xích con lăn hỏng chủ yếu vì mòn chốt và ống lót làm bước xích dài ra, xích dão và leo răng nhông. Kiểm độ giãn xích bằng cách đo chiều dài một số mắt xích khi xích được kéo căng nhẹ, so với chiều dài danh định theo bước; nhà sản xuất xích thường nêu giới hạn giãn để thay. Nhông mòn có răng nhọn như móc câu, mòn lệch về một phía. Thay xích mới mà giữ nhông cũ mòn nặng thì xích mới mòn rất nhanh; thông thường thay xích và nhông cùng lúc.
Bôi trơn xích đúng cách là thấm dầu vào khe giữa các tấm xích, nơi chốt và ống lót cọ nhau, chứ không phải quét một lớp mỡ dày bên ngoài để hút bụi. Môi trường nhiều bụi cần loại dầu và cách bôi trơn khác môi trường sạch, hỏi nhà cung cấp xích hoặc dầu.
Với xích, một quy tắc an toàn đặc biệt: không bao giờ dùng tay dẫn xích vào nhông khi máy chạy, kể cả chạy nhích. Lắp khoá xích đúng chiều, chốt khoá phải nằm chắc, và với bộ truyền có tải treo như xích nâng, đó là thiết bị nâng hạ cần người có chuyên môn.
Chọn dây thay thế và dùng AI tra mã đai
Mã dây đai in trên lưng dây cho biết tiết diện và chiều dài. Cách ghi chiều dài khác nhau giữa các hệ: có hệ ghi chiều dài trong, có hệ ghi chiều dài ngoài hoặc chiều dài tính toán, có hệ ghi theo đơn vị inch. Đây là chỗ dễ mua nhầm dây dài hơn hoặc ngắn hơn vài phân. Trợ lý AI giải thích được các hệ ký hiệu phổ biến và cách quy đổi, nhưng hãy kiểm bảng quy đổi của chính nhà sản xuất dây, và khi nghi ngờ thì đo bộ truyền thật.
Nếu dây cũ đã mòn mất chữ, có thể tính chiều dài cần dùng từ đường kính hai puly và khoảng cách tâm trục bằng công thức hình học của bộ truyền đai hở. Nhờ AI trình bày công thức và tính hộ, sau đó bạn tự tính lại hoặc dùng công cụ tính của hãng dây để đối chiếu. Nhớ chừa khoảng dịch chỉnh của ray căng để lắp và căng được.
Không nên thay loại dây khác hẳn mà không tính lại, ví dụ đổi đai thang thường sang đai răng hay đai nhiều chấu, vì puly, tỷ số truyền, khả năng tải và độ căng đều khác. Việc đó thuộc khâu thiết kế lại bộ truyền.
Khi chụp ảnh lưng dây gửi cho AI để đọc mã, chỉ cần chụp phần mã; không cần ảnh toàn cảnh xưởng hay bảng tên máy có thông tin khách hàng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên xịt chất chống trượt dây curoa cho hết kêu không?
Chất xịt làm dính dây có thể làm tiếng kêu giảm tạm thời nhưng che mất nguyên nhân thật như căng thiếu, puly mòn, dây sai cỡ. Một số chất còn làm cao su xuống cấp và hút bụi. Các nhà sản xuất dây đai thường khuyên không dùng. Hãy kiểm độ căng và rãnh puly trước.
Dây curoa bao lâu thì phải thay?
Không có mốc thời gian chung vì phụ thuộc tải, tốc độ, nhiệt độ, môi trường và chất lượng lắp đặt. Hãy thay khi thấy nứt đáy nhiều, hông bóng láng và mòn, dây đã giãn hết khoảng căng chỉnh, hoặc khi các dây trong bộ chênh lệch rõ. Kiểm định kỳ bằng mắt và đo độ căng giúp biết trước.
Thay một dây trong bộ ba dây thang có được không?
Không nên. Dây mới ngắn hơn dây cũ đã giãn nên sẽ gánh phần lớn tải, mòn nhanh, trong khi các dây cũ trượt. Khi một dây trong bộ hỏng, thay cả bộ bằng các dây cùng loại và cùng lô. Một số hãng có dây ghép thành một khối nhiều sợi cho bộ truyền hay bị lật dây.
Có thể dùng AI tính tỷ số truyền khi đổi puly không?
Có, tỷ số truyền và tốc độ đầu ra là phép tính đơn giản AI làm tốt nếu bạn đưa đúng đường kính. Nhưng đổi puly để tăng tốc độ máy bị dẫn cần kiểm thêm tốc độ cho phép của máy đó, của puly, công suất động cơ, khả năng tải của dây. Tăng tốc quạt hoặc bơm làm công suất cần thiết tăng rất nhanh, dễ làm quá tải động cơ.
Xích kêu lách cách khi chạy là do đâu?
Xích kêu thường do dão quá mức làm xích đập, thiếu bôi trơn, nhông mòn làm xích leo răng, nhông lệch hàng, hoặc một mắt xích bị kẹt cứng. Kiểm độ dão và độ giãn xích, nhìn răng nhông, xoay thử từng đoạn xích bằng tay khi đã khoá nguồn để tìm mắt kẹt.
Lực căng đai đo bằng tay có được không?
Ấn tay vào giữa nhịp chỉ cho cảm giác tương đối và phụ thuộc người ấn. Thợ lâu năm thường căng quá tay. Một dụng cụ đo lực căng kiểu bút ấn không đắt và cho kết quả lặp lại được, giúp các thợ khác nhau trong xưởng căng giống nhau. Máy đo tần số nhánh đai chính xác hơn nữa cho bộ truyền quan trọng.