Hàn và cắt kim loại cùng lúc tạo ra năm nhóm rủi ro: khói và khí độc, bức xạ của hồ quang, điện giật, cháy nổ, và tai nạn với bình khí; mỗi nhóm cần biện pháp riêng, không có món bảo hộ nào che hết. Những tai nạn nặng nhất trong nghề hàn thường không xảy ra lúc đang hàn mối khó, mà lúc hàn vội một việc nhỏ cạnh vật dễ cháy hoặc trên một cái thùng tưởng đã rỗng.
Bài này dành cho thợ hàn, tổ trưởng và chủ xưởng nhỏ. Nội dung đi qua từng nhóm rủi ro, biện pháp ở xưởng, những việc tuyệt đối không làm, và cách dùng chatbot soạn danh sách kiểm, nội dung huấn luyện nội bộ. Bài không thay cho huấn luyện an toàn lao động theo quy định hiện hành; theo quy định, thợ hàn thường thuộc nhóm phải được huấn luyện và có thẻ an toàn riêng.
Khói hàn: thứ thợ hít mỗi ngày mà ít khi nghĩ tới
Khói hàn là hỗn hợp hạt kim loại siêu nhỏ và khí sinh ra khi kim loại, thuốc bọc, lớp phủ bị nung tới nhiệt độ rất cao. Thành phần phụ thuộc vào thứ đang hàn. Hàn thép thường sinh khói ô-xít sắt và mangan. Hàn hoặc cắt tôn mạ kẽm sinh khói ô-xít kẽm, có thể gây sốt khói kim loại với triệu chứng giống cảm cúm vài giờ sau ca làm. Hàn inox sinh ra hợp chất crôm, trong đó có dạng được các tổ chức y tế quốc tế xếp vào nhóm gây ung thư. Hàn lên sơn, dầu, nhựa phủ sinh ra thêm khí độc từ lớp phủ cháy.
Ngoài hạt, hồ quang còn sinh khí như ô-zôn, ô-xít ni-tơ; khí bảo vệ CO2 có thể phân huỷ thành CO. Ở xưởng mái thấp, kín, những khí này tích tụ mà thợ không ngửi thấy rõ.
Biện pháp theo thứ tự hiệu quả: trước hết là loại bỏ nguồn, như mài bỏ lớp mạ, sơn ở vùng hàn trước khi hàn; sau đó là hút khói tại nguồn bằng chụp hút có tay đòn di động đặt sát vùng hàn, hoặc súng hàn có hút khói; tiếp theo là thông gió chung cho xưởng; cuối cùng là khẩu trang hoặc mặt nạ lọc bụi kim loại phù hợp, mặt nạ cấp khí sạch với việc hàn nhiều trong không gian hẹp. Khẩu trang vải thông thường không lọc được khói hàn.
Tư thế cũng quan trọng: đứng hoặc ngồi sao cho đầu không nằm ngay trên luồng khói bốc lên. Thợ cúi sát mối hàn để nhìn cho rõ là thợ hít khói nhiều nhất.
Tia hồ quang và bỏng: mắt và da
Tia cực tím gây viêm giác mạc. Nhìn hồ quang không có kính lọc, dù chỉ vài giây hoặc ở khoảng cách vài mét, có thể gây đau mắt dữ dội, cộm như cát, chảy nước mắt vài giờ sau đó. Người đứng xem và người làm bên cạnh cũng bị, không chỉ thợ hàn.
Chọn cấp lọc của kính theo việc. Kính hàn có cấp lọc khác nhau; cấp phù hợp phụ thuộc phương pháp và cường độ dòng. Tra bảng chọn cấp lọc của nhà sản xuất mặt nạ hoặc tiêu chuẩn, không dùng kính râm hay kính mờ tự chế. Mặt nạ tự động tối cần kiểm pin và độ nhạy định kỳ.
Che chắn cho người xung quanh. Dùng màn chắn hàn hoặc vách ngăn quanh khu vực hàn, nhất là ở xưởng có nhiều người qua lại. Màn chắn chuyên dụng giảm tia nhưng không phải để nhìn trực tiếp vào hồ quang.
Da cũng bị bỏng tia. Hàn mặc áo cộc tay, hở cổ sẽ bị bỏng như cháy nắng nặng. Quần áo bảo hộ chống cháy, dài tay, cài kín cổ; tránh vải sợi tổng hợp dễ chảy dính vào da khi có tia lửa.
Kim loại nóng và xỉ bắn. Giày bảo hộ cổ cao, ống quần trùm ngoài giày, găng tay da dành cho hàn. Không nhặt phôi vừa hàn bằng tay không; đánh dấu phôi nóng nếu để ở chỗ người khác có thể chạm vào.
Phòng cháy nổ khi hàn và cắt
Tia lửa và xỉ nóng khi hàn, cắt, mài có thể bắn xa hơn mười mét và lọt qua khe sàn, lỗ tường, rơi vào chỗ không ai nhìn thấy, âm ỉ rồi bùng cháy sau khi mọi người đã về. Trình tự dưới đây là thói quen nên áp dụng mỗi khi làm việc nóng ngoài khu vực hàn cố định.
- Dọn vật dễ cháy. Đưa giẻ dầu, thùng sơn, bìa các-tông, mùn cưa, bình gas ra xa khu vực theo khoảng cách mà quy định an toàn của cơ sở yêu cầu; thứ không di chuyển được thì che bằng tấm chống cháy.
- Bịt khe hở. Che khe sàn, lỗ tường, ống kỹ thuật mà tia lửa có thể lọt qua sang phòng khác hoặc tầng dưới.
- Có phương tiện chữa cháy tại chỗ. Bình chữa cháy phù hợp đặt trong tầm tay, đã kiểm còn hạn; người cạnh đó biết dùng.
- Xin phép làm việc nóng nếu cơ sở yêu cầu. Nhà máy, kho, toà nhà thường có quy trình giấy phép làm việc nóng; làm đúng quy trình đó, không hàn lén cho nhanh.
- Có người canh lửa. Ở nơi có nguy cơ, một người chỉ làm nhiệm vụ quan sát tia lửa trong lúc hàn.
- Canh sau khi xong việc. Tiếp tục theo dõi khu vực một thời gian sau khi ngừng hàn, nhiều quy trình yêu cầu ít nhất nửa giờ, kiểm cả phía bên kia vách và tầng dưới.
Tuyệt đối không hàn, cắt lên thùng phuy, bồn, ống đã từng chứa xăng dầu, dung môi, khí đốt khi chưa được làm sạch và xác nhận an toàn bởi người có chuyên môn theo quy trình riêng. Hơi còn sót bên trong một thùng tưởng là rỗng đủ gây nổ chết người; đây là loại tai nạn lặp lại năm nào cũng có.
Điện giật và bình khí: hai rủi ro thầm lặng
Máy hàn hồ quang có điện áp không tải đủ gây giật nguy hiểm trong điều kiện ẩm ướt, mồ hôi nhiều, đứng trên nền kim loại hoặc nước. Giữ găng tay và quần áo khô, không đứng trên nền ướt khi hàn, không quấn cáp hàn quanh người, kiểm vỏ cáp và kìm hàn không nứt vỡ trước ca làm. Dây mát kẹp sát vùng hàn, kẹp chắc, không để dòng hàn đi vòng qua ổ bi, xích, cáp của máy khác. Đấu nối nguồn máy hàn, sửa máy hàn là việc của thợ điện có chuyên môn, ngắt điện và khoá, treo thẻ trước khi mở vỏ.
Bình khí là rủi ro hay bị coi thường vì chúng đứng im một góc. Bình argon, CO2, ô-xy, khí đốt phải đứng thẳng, xích hoặc chằng chắc vào tường hoặc xe đẩy để không đổ; bình đổ gãy van có thể văng như vật phóng. Đậy nắp bảo vệ van khi di chuyển, không lăn bình, không nhấc bằng nam châm. Bình ô-xy để xa dầu mỡ và xa bình khí đốt theo khoảng cách quy định; không bôi dầu lên van và đồng hồ ô-xy.
Bộ cắt hơi phải có van chống cháy ngược ở đúng vị trí theo khuyến nghị của nhà sản xuất. Kiểm rò rỉ bằng dung dịch chuyên dụng hoặc nước xà phòng, không bao giờ bằng lửa. Ống dẫn khí nứt, phồng thì thay, không quấn băng dính.
Khí bảo vệ như argon nặng hơn không khí, có thể tích tụ trong hố, bồn, khoang kín và đẩy ô-xy ra ngoài mà không có mùi. Hàn trong không gian hạn chế như bồn, khoang tàu, hố ga là công việc có quy trình riêng: giấy phép, đo khí, thông gió cưỡng bức, người giám sát bên ngoài và phương án cứu hộ. Không vào làm một mình.
Bảo hộ theo từng loại việc
Bảng dưới gợi ý bảo hộ cơ bản cho các việc hay gặp ở xưởng. Đây là mức tối thiểu tham khảo; đánh giá rủi ro cụ thể tại xưởng và quy định hiện hành có thể yêu cầu nhiều hơn.
| Việc | Mắt và mặt | Hô hấp | Thân và tay |
|---|---|---|---|
| Hàn que, MIG/MAG thép thường | Mặt nạ hàn đúng cấp lọc | Hút khói tại nguồn, khẩu trang lọc bụi kim loại khi cần | Áo chống cháy, găng da, giày cổ cao |
| Hàn TIG inox | Mặt nạ hàn đúng cấp lọc | Hút khói tại nguồn, mặt nạ lọc phù hợp khi hàn nhiều | Găng mỏng để thao tác, áo dài tay |
| Hàn, cắt tôn mạ kẽm | Mặt nạ hàn hoặc kính cắt đúng cấp | Hút khói bắt buộc, mặt nạ lọc phù hợp | Như hàn thường |
| Cắt plasma, cắt hơi | Kính hoặc mặt nạ cắt đúng cấp | Hút khói, thông gió | Áo chống cháy, găng da, che chân |
| Mài, gõ xỉ | Kính bảo hộ và tấm che mặt | Khẩu trang chống bụi | Găng, bảo vệ tai khi mài lâu |
Đừng quên tai: mài và gõ xỉ cả ca gây tổn thương thính lực dần dần mà người làm không nhận ra cho tới khi đã muộn. Nút tai hoặc chụp tai rẻ hơn nhiều so với hậu quả.
Dùng AI soạn danh sách kiểm và nội dung huấn luyện nội bộ
Chatbot có thể giúp chủ xưởng và tổ trưởng soạn các tài liệu an toàn nội bộ nhanh hơn. Câu lệnh mẫu: "Soạn danh sách kiểm trước khi làm việc nóng cho một xưởng cơ khí nhỏ, chia thành các nhóm: khu vực, vật dễ cháy, phương tiện chữa cháy, thiết bị hàn và cáp, bình khí, bảo hộ cá nhân, người canh lửa, kiểm sau khi xong. Mỗi mục một câu ngắn, có ô đánh dấu đạt hoặc không đạt." Kết quả là bản nháp để bạn sửa theo điều kiện xưởng.
Cũng có thể nhờ AI soạn kịch bản buổi nói chuyện an toàn mười lăm phút đầu tuần về một chủ đề: khói tôn mạ kẽm, đau mắt hàn, bình khí đổ. Nhờ nó viết bằng ngôn ngữ thợ dễ hiểu, kèm hai ba câu hỏi để kiểm tra người nghe đã nắm chưa. Sau đó người có kinh nghiệm đọc lại để chắc nội dung đúng.
Giới hạn cần nhớ: nội dung AI soạn không thay cho huấn luyện an toàn bắt buộc do đơn vị có chức năng thực hiện theo quy định hiện hành, và không thay cho đánh giá rủi ro tại chỗ. AI cũng có thể đưa ra khoảng cách, thời gian, cấp lọc nghe rất cụ thể; những con số đó phải được đối chiếu với quy định của cơ sở, tài liệu thiết bị và tiêu chuẩn trước khi in ra dán tường.
Khi mô tả sự cố đã xảy ra để nhờ AI phân tích nguyên nhân và đề xuất biện pháp, bỏ tên người bị nạn, tên khách hàng và địa chỉ công trình.
Câu hỏi thường gặp
Đau mắt sau khi hàn phải làm gì?
Đau rát, cộm, chảy nước mắt vài giờ sau khi nhìn hồ quang thường là dấu hiệu tổn thương giác mạc do tia cực tím. Không dụi mắt, không tự nhỏ thuốc không rõ nguồn gốc, nên đi khám mắt sớm. Sau đó xem lại kính hàn và màn chắn để tránh lặp lại.
Hàn tôn mạ kẽm có độc không?
Khói ô-xít kẽm có thể gây sốt khói kim loại với triệu chứng giống cảm cúm sau ca làm. Mài bỏ lớp mạ ở vùng hàn khi được phép, hút khói tại nguồn, dùng mặt nạ lọc phù hợp và làm ở nơi thông gió. Triệu chứng nặng hoặc kéo dài thì đi khám.
Khẩu trang y tế có chống được khói hàn không?
Không đủ. Khói hàn gồm hạt rất nhỏ và khí, khẩu trang y tế hay khẩu trang vải không lọc được. Biện pháp chính là hút khói tại nguồn và thông gió, kết hợp mặt nạ lọc bụi kim loại đúng cấp hoặc mặt nạ cấp khí với việc hàn nhiều.
Thùng phuy đã rửa sạch có hàn được không?
Không tự làm. Hơi xăng dầu hoặc dung môi có thể còn trong đường ghép, lớp gỉ bên trong dù đã rửa. Việc hàn cắt thùng, bồn từng chứa chất cháy cần quy trình làm sạch và xác nhận an toàn của người có chuyên môn. Nhiều vụ nổ chết người xảy ra đúng với tình huống này.
Có cần người canh lửa khi hàn trong xưởng không?
Ở khu vực hàn cố định đã dọn sạch vật dễ cháy, thường không cần. Khi hàn ngoài khu vực đó, gần vật liệu dễ cháy, trong nhà máy hoặc toà nhà, nên có người canh lửa và tiếp tục theo dõi một thời gian sau khi ngừng hàn theo quy trình của cơ sở.
AI có soạn được nội quy an toàn hàn dán tại xưởng không?
Có thể soạn bản nháp rõ ràng, dễ đọc. Nhưng nội quy cần được người phụ trách an toàn kiểm theo quy định hiện hành, tài liệu thiết bị và điều kiện thực tế của xưởng, rồi mới ban hành. Con số cụ thể do AI đưa ra phải được đối chiếu.